Acute PsychiatrieMenu
Acute Psychiatrie

07. Katatonie

H.C. van Mierlo, V.W. van den Bergh, P.N. van Harten, P.R. Doornebal-Bakker, L.D. de Witte

Achtergrond

Katatonie is een potentieel levensbedreigend heterogeen syndroom dat zich kenmerkt door motorische ontregeling. Katatonie kan optreden als gevolg van verschillende psychiatrische en somatische ziekten en veroorzaakt worden door verschillende toxinen en medicijnen. De pathofysiologie en etiologie van katatonie zijn onbekend. Katatonie kan sluimerend of acuut beginnen. De symptomatologie kan onderverdeeld worden in 4 gebieden:

  1. motorische verschijnselen (zoals stupor, katalepsie en rigiditeit);
  2. terugtrekgedrag (zoals mutisme en negativisme);
  3. opwinding (zoals hyperactiviteit en autonome instabiliteit);
  4. bizar, zich herhalend gedrag (zoals grimasseren en echolalie).

Geen van deze symptomen of combinatie van symptomen is pathognomonisch voor de diagnose katatonie. Opvallend is dat de symptomen in de tijd kunnen wisselen in intensiteit. Voor verdere uitleg over de symptomen van katatonie: zie tabel 7.1. Letale of maligne katatonie is een subtype van katatonie waarbij ook koorts en autonome instabiliteit aanwezig zijn. Letale katatonie is vaak niet te onderscheiden van het maligne antipsychoticasyndroom.

Epidemiologie

Katatonie komt frequent voor in de psychiatrische populatie. Katatonie wordt vaak niet herkend en is daardoor ook onderbehandeld. De geschatte prevalentie van katatonie op psychiatrische opnameafdelingen is 10%. De meest voorkomende psychiatrische oorzaak is een depressieve stoornis, met name depressie met psychotische kenmerken. Complicaties zijn ondervoeding, dehydratie, contracturen, trombose en embolieën.

Differentiaaldiagnose

Onderscheid katatonie van andere ziektebeelden

  • Maligne antipsychoticasyndroom (zie hoofdstuk 14): tijdsrelatie met starten/ verandering uitlokkende medicatie.
  • Extrapiramidale bijwerkingen: gebruik uitlokkende medicatie, bradykinesie, tremor.
  • Delier: bewustzijnsstoornis en aandachtstoornis.
  • Serotoninesyndroom: tijdsrelatie met starten/verandering uitlokkende medicatie, hyperreflexie (zie hoofdstuk 13).
  • Overig: epilepsie, obsessief compulsieve stoornis, manie, maligne hyperthermie, ‘heat stroke’.

Onderliggende oorzaken van katatonie

  • Psychiatrische stoornissen: affectieve stoornissen, schizofrenie, autisme.
  • Neurologische stoornissen: auto-immuunencefalitis (m.n. anti-NMDA receptorencefalitis), structurele afwijkingen in basale ganglia/limbische systeem/ temporaalkwabben of diencephalon (door CVA, trauma, tumor, autoimmuun), encefalitis lethargica, neuroborreliose, subduraal haematoom.
  • Metabole stoornissen: diabetische ketoacidose, hypercalciëmie, pellagra, acute intermitterende porfyrie, hyperhomocysteïnemie, membraneuze glomerulonefritis, hepatische encefalopathie, vitamine B12-deficiëntie.
  • Overig: intoxicaties en medicatie.

Aandachtspunten anamnese

  • Eerdere episode(s), beloop, relatie met medicatiegebruik en volledige tractusanamnese gericht op differentiaaldiagnose, onderliggende oorzaken en complicaties.

Aandachtspunten lichamelijk onderzoek

  • Volledig onderzoek, inclusief vitale parameters en neurologisch onderzoek met aandacht voor motorische verschijnselen (zie tabel 7.1) en eventuele complicaties. Specifieke provocatietesten: test ambitendentie, onderzoek de arm op tandradfenomeen en let hierbij op rigiditeit, negativisme en flexibilitas cerea. Krab uzelf op overdreven wijze en let hierbij op echopraxie.

Aandachtspunten psychiatrisch onderzoek

  • Observatie tijdens gesprek. Let hierbij op opwinding, bizar gedrag, herhalend gedrag, activiteitsniveau, abnormale bewegingen en abnormale spraak.

Aandachtspunten aanvullend onderzoek

  • De Bush-Francis Catatonia Rating Scale (BFCRS) kan gebruikt worden om de symptomen van katatonie te scoren en het beloop te volgen.
  • Er is geen aanvullend onderzoek dat katatonie kan aantonen of uitsluiten. Aanvullend onderzoek naar de onderliggende oorzaak kan bestaan uit oriënterend laboratoriumonderzoek en bij een eerste presentatie op indicatie (bv. onbegrepen neurologische klachten of recent schedelhersenletsel) beeldvorming van de hersenen en tevens op indicatie een lumbale punctie (LP) en/of een eeg.

Behandeling

  • Behandel de oorzaak indien bekend.
  • Medicamenteuze behandeling:**
    • start met lorazepam (3 dd 1 mg oraal, bij weigering overweeg noodzaak tot i.m.);
    • evalueer het effect na elke gift en verhoog (zeker bij een ernstig beeld) snel bij uitblijven van een positieve respons of totdat sprake is van sedatie (bv. met 3 mg per dag). Doseringen tot 30 mg lorazepam per dag zijn soms noodzakelijk;
    • indien er na 2 dagen geen effect waarneembaar is van lorazepam (ten minste 15 mg of elke dosering die overmatige sedatie geeft) en zeker bij ernstige katatonie: overweeg start ECT (2-3x/week, bilateraal, minimaal 6x).

* Er zijn geen gerandomiseerde studies verricht waarin de effectiviteit van behandeling (medicamenteus of ECT) van acute katatonie is onderzocht. Op basis van ‘case series’ en ‘expert opinions’ wordt dit advies gegeven.

Overige maatregelen

  • Monitor en kwantificeer katatonie met de Bush Francis Catatonia Rating scale (incl. provocatietesten, online beschikbaar, incl. instructies).
  • Monitor vochtbalans en voedingsstatus, geef zo nodig infuus en sonde.
  • Aandacht voor eventuele complicaties (contracturen, decubituswonden) en hierop proactief interveniëren.
  • Denk aan tromboseprofylaxe en decubitusprofylaxe bij < 6 uur mobiliseren per dag.
  • Klassieke antipsychotica zijn relatief gecontra-indiceerd omdat deze de symptomen van katatonie kunnen verergeren.

Behandeling letale katatonie:

  • Staak eventueel gebruik van antipsychoticum.
  • Start behandeling met bilaterale ECT binnen 24 tot 48 uur indien er geen of onvoldoende respons is op behandeling met benzodiazepines.
  • Pas ECT dagelijks toe totdat de symptomen duidelijk verminderd zijn, minimaal zesmaal.
  • Overweeg IC-opname indien er sprake is van (dreigende) ernstige autonome ontregeling.

Aandachtspunten katatonie bij kinderen en adolescenten

De behandeling van katatonie bij kinderen en adolescenten is dezelfde als die bij volwassenen: het evalueren en zo nodig stoppen van de huidige medicatie, hoge doseringen benzodiazepines (lorazepam eerste keuze) en bij het uitblijven van resultaat ECT. Gestart kan worden met een oraal opbouwschema zoals hierboven geadviseerd. Vaak zijn hoge doseringen tot 24 mg nodig. Houd altijd rekening met de mogelijkheid van paradoxale reacties bij kinderen die benzodiazepinen voorgeschreven krijgen.

Tabel 7.1 - Classificatiecriteria van katatonie in de DSM-5

  
1. StuporGeen psychomotorische activiteit. Geen actieve interactie met de omgeving bij helder bewustzijn.
2. KatalepsieHet passief laten innemen van een houding die tegen de zwaartekracht in wordt volgehouden.
3. Flexibilitas cerea (wasachtige flexibiliteit)Lichte, gelijkblijvende weerstand tegen het in een andere houding plaatsen door de onderzoeker.
4. MutismeNauwelijks of geen verbale respons.
5. NegativismeVerzet tegen of geen reactie op instructies of externe stimuli.
6. PoserenSpontaan en actief vasthouden van een houding tegen de zwaartekracht in.
7. Motorische maniërismeVreemde, overdreven karikaturen van normale handelingen.
8. Motorische stereotypieënRepeterende, abnormaal frequente, niet-doelgerichte bewegingen.
9. AgitatieAgitatie (vaak heftig) niet onder invloed van externe stimuli.
10. GrimasserenGemaniëreerde, bizarre, overdreven bewegingen van het gelaat die automatisch tot stand lijken te komen.
11. EcholalieAnderen napraten.
12. EchopraxieBewegingen van anderen nadoen.

Referenties

  • Dhossche DM. Katatonie bij kinderen en jeugdigen. Psyfar. 2008:1;39-42.
  • Fink M, Taylor MA. Catatonia: a clinician’s guide to diagnosis, treatment, and neurology. Cambridge: Cambridge University Press; 2003.
  • Fink M, Taylor MA. The catatonia syndrome: forgotten but not gone. Arch Gen Psychiatry. 2009;66:1173-7.
  • Harten PN van. Katatonie een syndroom om te herinneren. Tijdschr psychiatr. 2005;47: 371-82.
  • Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. Behandeling bij acute katatonie. [Richtlijnmodule in ontwikkeling]
  • Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. Richtlijn elektroconvulsietherapie (tweede, herziene versie). Utrecht: De Tijdstroom; 2010.
  • http://www.uptodate.com.
versie: 1.1